مسلم پرس؛ جواد منصوری، کارشناس مسائل بین‌الملل، پژوهشگر تاریخ و استاد دانشگاه تهران، در گفت‌وگو با خبرنگار مسلم پرس با اشاره به پیام مقام معظم رهبری در هفته حج و تأکید ایشان بر ضرورت وحدت مسلمانان، اظهار داشت: وحدت و همبستگی مردم در تحولات اجتماعی و سیاسی، یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین مؤلفه‌های قدرت در بلندمدت به شمار می‌رود. به عبارت دیگر، هر اندازه مردم یک جامعه متحد، همدل، همراه و هماهنگ باشند، به همان نسبت قدرت آن جامعه افزایش پیدا می‌کند و قدرت‌های دیگر نمی‌توانند به‌آسانی در برابر آن عمل کرده یا به اهداف خود دست یابند.
این محقق و پژوهشگر تاریخ با اشاره به نقش اندیشه‌های امام خمینی(ره) در ترویج وحدت اسلامی، حج را نماد عینی همبستگی مسلمانان دانست و تأکید کرد که تحقق امت واحده، اگرچه در شرایط کنونی با موانع متعددی روبه‌روست، اما نیازمند تلاش مستمر در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی است.
وی افزود: در قرآن کریم نیز بارها به این مسئله با بیان‌های مختلف اشاره شده است؛ بنابراین دعوت به وحدت مردم، مسلمانان و امت اسلامی در حقیقت دعوتی الهی و فراخوانی برای ایجاد قدرتی بزرگ در راستای دفاع از اسلام و ارزش‌های آن است.
تفرقه؛ راهبرد قدرت‌های خارجی برای تضعیف مسلمانان
این پژوهشگر تاریخ با بیان اینکه دشمنان اسلام به‌خوبی از اهمیت وحدت و همبستگی مسلمانان آگاه هستند، تصریح کرد: دشمنان دقیقاً با شناخت همین اصل، برنامه‌های خود را بر ایجاد تفرقه در میان مسلمانان متمرکز کرده‌اند؛ زیرا می‌دانند یکی از بهترین راه‌ها برای ضربه زدن به جهان اسلام، از بین بردن نیرو و ظرفیت‌های داخلی آن و تسلط بر مسلمانان، ایجاد اختلاف و تفرقه است. در واقع، آنها تلاش می‌کنند با تضعیف انسجام مسلمانان، قدرت جهان اسلام را مهار کرده و از میان ببرند.
منصوری با اشاره به تأکید قرآن کریم بر پرهیز از نزاع و اختلاف‌افکنی میان مسلمانان خاطرنشان کرد: البته اختلاف نظر میان افراد و جوامع امری طبیعی است و نمی‌توان انتظار داشت که همه انسان‌ها در تمام مسائل دیدگاه یکسانی داشته باشند؛ اما نکته مهم این است که اختلاف نظر نباید به نزاع، درگیری، دوگانگی و دشمنی میان مسلمانان منتهی شود.
وی ادامه داد: قرآن کریم در آیه شریفه «وَلا تَنازَعُوا» مسلمانان را از نزاع و درگیری با یکدیگر نهی می‌کند؛ این به معنای نفی هرگونه اختلاف نظر نیست، بلکه تأکید بر این موضوع است که اختلافات نباید به تضعیف جبهه مسلمانان و از بین رفتن قدرت و انسجام آنها منجر شود.
وحدت مردم؛ از مؤلفه‌های اساسی شکل‌گیری انقلاب اسلامی
کارشناس مسائل بین‌الملل با اشاره به جایگاه وحدت در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) گفت: حضرت امام خمینی(ره) از سال ۱۳۴۱ و در آغاز نهضت اسلامی، وحدت مردم را یکی از عناصر و عوامل مهم شکل‌گیری و پیروزی انقلاب اسلامی می‌دانستند. اگر مجموعه سخنان و مواضع امام را از سال ۱۳۴۱ تا سال ۱۳۶۷ بررسی کنیم، متوجه می‌شویم که وحدت مردم و مخالفت با هرگونه حرکتی که موجب تفرقه و اختلاف در جامعه شود، از پرتکرارترین موضوعات مورد تأکید ایشان بوده است.
منصوری با بیان اینکه دشمن نیز سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای ایجاد اختلاف در جامعه انجام داده است، افزود: دشمنان در دوره‌های مختلف و با استفاده از روش‌ها، عناوین و ابزارهای گوناگون تلاش کرده‌اند میان مردم اختلاف ایجاد کنند. با این حال، در جریان مبارزات انقلاب اسلامی، دو مؤلفه مهم دیگر نیز در کنار وحدت مردم به عناصر قدرت تبدیل شدند که ترکیب این سه مؤلفه، ظرفیت و قدرتی جدید ایجاد کرد.
وی با تشریح این سه مؤلفه اظهار داشت: نخستین عامل، وحدت و همبستگی مردم است؛ دومین عامل، اعتقادات و فرهنگ مردم، به‌ویژه فرهنگ اسلامی و شیعی و ایمان به ارزش‌های انقلابی است که انگیزه‌های بسیار بالایی در جامعه ایجاد می‌کند. فرهنگ شهادت یکی از نمونه‌های برجسته این ظرفیت اعتقادی است که در کنار فرهنگ مقاومت، به یک مؤلفه مهم در عرصه سیاسی تبدیل شده است.
این استاد دانشگاه امام حسین(ع)، ادامه داد: پدیده اربعین نیز نمونه‌ای قابل توجه از ظرفیت فرهنگی و اعتقادی جهان اسلام است؛ پدیده‌ای که با معیارهای متعارف و تحلیل‌های رایج در جهان امروز به‌سادگی قابل تبیین نیست و نشان‌دهنده قدرت باورها و پیوندهای اعتقادی در میان مسلمانان است.
منصوری سومین مؤلفه را مسئله رهبری دانست و تصریح کرد: جایگاه رهبری در شکل‌گیری و استمرار انقلاب اسلامی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده است. ترکیب این سه عنصر، یعنی وحدت مردم، اعتقادات و فرهنگ اسلامی و رهبری، ظرفیت ویژه‌ای ایجاد کرده که در بسیاری از الگوهای سیاسی جهان نظیر آن را نمی‌توان مشاهده کرد.
وی با اشاره به استمرار این عوامل خاطرنشان کرد: بر اساس یک اصل فلسفی، تا زمانی که عوامل به‌وجودآورنده یک پدیده وجود داشته باشند، آن پدیده نیز استمرار خواهد داشت. بنابراین تا زمانی که این مؤلفه‌ها در کنار یکدیگر باقی بمانند و انسجام خود را حفظ کنند، انقلاب اسلامی نیز مسیر خود را ادامه خواهد داد؛ هرچند در این مسیر با مشکلات، فراز و نشیب‌ها و چالش‌های مختلفی مواجه باشد.
وحدت اسلامی فراتر از مرزهای جغرافیایی است
این پژوهشگر تاریخ در ادامه و در پاسخ به پرسشی درباره ظرفیت دیپلماسی فعال، همگرایی سیاسی و تشکیل بلوک‌های قدرتمند بین‌المللی برای تقویت وحدت مسلمانان بیان کرد: هنگامی که درباره وحدت مسلمین صحبت می‌کنیم، منظور وحدت همه مسلمانان در سراسر جهان است و بحث ما محدود به یک جغرافیای خاص یا مرزهای سیاسی کشورها نیست.
منصوری افزود: وقتی از وحدت مسلمانان سخن می‌گوییم، منظور این است که همه مسلمانان، فارغ از اینکه در کدام منطقه جغرافیایی زندگی می‌کنند، باید نسبت به سرنوشت یکدیگر احساس مسئولیت داشته باشند و خود را در قبال مسائل و مشکلات سایر مسلمانان متعهد بدانند.
وی با اشاره به اینکه مرزبندی‌های سیاسی و جغرافیایی در طول تاریخ به یکی از زمینه‌های اختلاف میان مسلمانان تبدیل شده است، گفت: متأسفانه در طول تاریخ، به دلیل ضعف‌ها، نفسانیات، دشمنی‌ها و جهالت‌ها، میان مسلمانان مرزبندی‌ها و خط‌کشی‌هایی ایجاد شده و برای جوامع مختلف نام‌ها و هویت‌های جداگانه‌ای تعریف کرده‌اند؛ در حالی که این روند در موارد بسیاری به درگیری و تقابل میان مسلمانان منجر شده است.
کارشناس مسائل بین‌الملل تأکید کرد: اصل وحدت اسلامی اقتضا می‌کند که مسلمانان به جای گرفتار شدن در مرزبندی‌ها و اختلافات، به مشترکات خود توجه داشته باشند و از درگیری با یکدیگر پرهیز کنند. در واقع، وقتی از وحدت جهان اسلام سخن می‌گوییم، تمام مسلمانان جهان و ضرورت هماهنگی و همبستگی میان آنها مدنظر است.
حج؛ جلوه عینی وحدت و همبستگی امت اسلامی
منصوری با اشاره به جایگاه مناسک حج در نمایش وحدت مسلمانان اظهار داشت: برای درک بهتر مفهوم وحدت اسلامی کافی است به مراسم حج توجه کنیم. حج یکی از روشن‌ترین مظاهر وحدت در جهان اسلام است؛ زیرا مسلمانانی از کشورهای مختلف جهان، با وجود تفاوت‌های زبانی، قومی، فرهنگی و جغرافیایی، در یک مکان گرد هم می‌آیند و مناسک مشترکی را به‌جا می‌آورند.
وی ادامه داد: در مراسم حج، مسلمانان از ده‌ها کشور جهان، با جمعیت‌هایی متفاوت و از مناطق مختلف جغرافیایی حضور پیدا می‌کنند، اما همگی با یک زبان مشترک اعتقادی، ندای توحید سر می‌دهند و عبارت «لبیک اللهم لبیک» را تکرار می‌کنند. همه آنها در انجام مناسک، پوشش و شعائر دینی نیز از یک چارچوب مشترک پیروی می‌کنند.
این استاد دانشگاه تهران خاطرنشان کرد: حج نشان می‌دهد که مسلمانان با وجود تفاوت‌های موجود، از ظرفیت بزرگی برای همگرایی و وحدت برخوردارند. این اجتماع عظیم می‌تواند الگویی برای تقویت ارتباطات و همکاری‌های پایدار میان کشورهای اسلامی در عرصه‌های مختلف باشد.
همگرایی اقتصادی و سیاسی؛ مسیری بلندمدت برای تشکیل امت واحده
منصوری در ادامه و در پاسخ به پرسشی درباره امکان تقویت وحدت جهان اسلام از طریق همگرایی اقتصادی، ایجاد بازار مشترک، پول واحد، توسعه تجارت و بهره‌برداری مشترک از منابع انرژی اظهار داشت: رسیدن به چنین شرایطی یک ایده و هدف بزرگ است و تحقق آن مسئولیتی بر عهده همه مسلمانان قرار می‌دهد. طبیعی است که در صورت شکل‌گیری امت واحده اسلامی، بسیاری از مسائل و زمینه‌های همکاری میان مسلمانان به یکدیگر نزدیک‌تر شده و شرایط برای هماهنگی در حوزه‌های مختلف فراهم خواهد شد.
وی با اشاره به فاصله موجود میان شرایط کنونی جهان اسلام و تحقق چنین هدفی تصریح کرد: واقعیت‌های موجود در جهان و شرایطی که امروز بر روابط میان کشورها حاکم است، نشان می‌دهد که رسیدن به چنین وضعیتی در کوتاه‌مدت آسان نیست و ممکن است تحقق آن به تلاش‌های طولانی‌مدت نیاز داشته باشد؛ چه‌بسا این تلاش‌ها در ۱۰ سال یا حتی ۵۰ سال آینده به نتایج موردنظر برسند. با این حال، دشواری مسیر نباید موجب کنار گذاشتن این هدف شود و باید برای پیشرفت آن تلاش کرد.
این کارشناس مسائل بین‌الملل با اشاره به مبانی اعتقادی شیعیان درباره آینده جهان اسلام افزود: از نظر اعتقادی، ما ایمان داریم که حضرت ولی‌عصر(عج) در زمان ظهور، با اراده، ایمان و قدرت الهی خود می‌توانند زمینه اتحاد و پیوستگی امت اسلامی و تحقق وحدت فراگیر را فراهم کنند.
منصوری با تأکید بر اینکه در شرایط کنونی نیز باید برای نزدیک شدن به این آرمان تلاش کرد، خاطرنشان کرد: هرچند تحقق امت واحده اسلامی در وضعیت فعلی بیشتر به‌عنوان یک هدف آرمانی و بلندمدت مطرح است، اما نمی‌توان از پیشرفت‌هایی که در این مسیر حاصل شده غافل شد.
وی در پایان با اشاره به برخی نمودهای همگرایی در جهان اسلام گفت: انقلاب اسلامی ایران در این زمینه تا حدودی توانسته است زمینه‌ساز پیشرفت‌هایی باشد. امروز با مراجعه به تحولات مرتبط با مسئله فلسطین و مقابله با سلطه ظالمانه قدرت‌های خارجی، می‌توان مشاهده کرد که نوعی جنبش و همراهی عمومی در جهان اسلام شکل گرفته است؛ هرچند میزان و شدت این همراهی در کشورهای مختلف متفاوت است.
