مسلم پرس؛ مشروح گفتگوی خبرنگار مسلم پرس با دکتر صالح اسکندری را در ادامه می خوانید:
وحدت اسلامی در امتداد مبارزه با استعمار
سؤال: با توجه به جمعیت گسترده مسلمانان در جهان و تأکید رهبر معظم انقلاب بر وحدت و انسجام جهان اسلام، مهم‌ترین موانع تحقق این وحدت را چه می‌دانید؟
صالح اسکندری: امت اسلامی در قرن بیستم و قرن بیست‌ویکم فراز و نشیب‌های فراوانی را در مسیر اتحاد، استقلال‌طلبی و مبارزه با استعمار پشت سر گذاشته است. به اعتقاد من، یکی از مهم‌ترین محورهای وحدت در جهان اسلام، مقابله با استعمار و مداخله قدرت‌های خارجی بوده است؛ رویکردی که هم در میان اهل سنت و هم در میان شیعیان سابقه‌ای طولانی دارد.
در دوره‌های مختلف تاریخی، جریان‌ها و جنبش‌های اسلامی با تأکید بر استقلال کشورهای مسلمان و مقابله با سلطه خارجی شکل گرفته‌اند. برای نمونه، می‌توان به شکل‌گیری جریان اخوان‌المسلمین در مصر و گسترش آن در کشورهای دیگری از جمله سوریه اشاره کرد.
با این حال، آنچه امروز ضرورت وحدت اسلامی را بیش از گذشته برجسته می‌کند، شکل‌گیری نوعی استعمار نو و افزایش مداخلات مستقیم و غیرمستقیم قدرت‌های خارجی در کشورهای اسلامی است. این شرایط نشان می‌دهد که وحدت و انسجام مسلمانان، صرفاً یک توصیه اخلاقی یا مذهبی نیست، بلکه ضرورتی راهبردی برای حفظ استقلال، امنیت و منافع ملت‌های مسلمان به شمار می‌رود.
حضور نظامی آمریکا؛ چالشی برای استقلال کشورهای اسلامی
یکی از مهم‌ترین جلوه‌های مداخله خارجی، حضور نظامی آمریکا و متحدان آن در بخش‌هایی از جهان اسلام است. در تحولات و درگیری‌های اخیر نیز می‌توان نمونه‌هایی از همکاری برخی دولت‌های منطقه با ایالات متحده و فراهم شدن امکان استفاده از پایگاه‌های نظامی در کشورهای مسلمان را مشاهده کرد.
به اعتقاد من، مسئله اساسی این است که بخشی از ظرفیت‌های سرزمینی و نظامی کشورهای اسلامی در اختیار قدرت‌هایی قرار گرفته که سیاست‌های آنها با منافع برخی دیگر از ملت‌های مسلمان در تعارض است.
کشورهایی مانند بحرین، عربستان سعودی، قطر و اردن از جمله کشورهایی هستند که در بحث حضور نظامی آمریکا در منطقه مطرح می‌شوند. این وضعیت می‌تواند زمینه‌ساز افزایش تنش‌ها و پیچیده‌تر شدن روابط میان کشورهای اسلامی شود.
در چنین شرایطی، وحدت جهان اسلام اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا اختلافات میان کشورهای مسلمان و فراهم شدن زمینه مداخله قدرت‌های خارجی، توان جمعی جهان اسلام را تضعیف می‌کند و امکان حل‌وفصل مسائل منطقه‌ای از مسیر همکاری و تفاهم را کاهش می‌دهد.
ضرورت عبور از مرزبندی‌های محدود در جهان اسلام
سؤال: رهبر معظم انقلاب بارها بر وحدت امت اسلامی تأکید کرده‌اند. این رویکرد چه جایگاهی در معادلات امروز منطقه دارد؟
صالح اسکندری: یکی از نکات مهم در این زمینه، ضرورت توجه به مفهوم امت اسلامی در کنار ساختارهای سیاسی موجود است. در نگاه وحدت‌محور، مسلمانان علاوه بر تابعیت ملی و تعلق به کشورهای مختلف، از پیوندهای دینی، فرهنگی و تاریخی مشترکی برخوردارند که می‌تواند زمینه‌ساز همکاری‌های گسترده‌تر میان آنها باشد.
البته این مسئله به معنای نادیده گرفتن مرزهای جغرافیایی یا حذف هویت ملی کشورها نیست، بلکه به این معناست که ملت‌های مسلمان می‌توانند در عین حفظ هویت و استقلال خود، در موضوعات مشترک نیز همکاری کنند.
جهان اسلام برای مواجهه با چالش‌هایی همچون مداخله خارجی، بحران فلسطین و ناامنی‌های منطقه‌ای، به سازوکارهای مؤثرتر همکاری نیاز دارد. چنین همکاری‌ای باید بر پایه منافع مشترک، احترام متقابل و درک مسئولیت مشترک کشورهای اسلامی شکل بگیرد.
به باور من، تقویت این نگاه می‌تواند زمینه همگرایی بیشتر میان ملت‌های مسلمان را فراهم کند و از تبدیل اختلافات داخلی به فرصتی برای مداخله بازیگران خارجی جلوگیری کند.
نقش مردم در شکل‌گیری همگرایی منطقه‌ای
یکی از نکات قابل توجه در تحولات منطقه، نقش افکار عمومی و مردم کشورهای اسلامی در شکل‌دهی به نگرش‌های سیاسی و اجتماعی است. مردم منطقه در دهه‌های گذشته تجربه‌های متعددی از جنگ، مداخله خارجی و پیامدهای سیاست‌های قدرت‌های بزرگ داشته‌اند و این تجربه‌ها بر نگاه آنان به مسائل منطقه‌ای تأثیر گذاشته است.
در این میان، ارتباطات مردمی و پیوندهای اجتماعی میان ملت‌ها می‌تواند در شناخت تحولات و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای مؤثر باشد. البته درباره هرگونه ادعا در خصوص انتقال اطلاعات نظامی یا همکاری سازمان‌یافته شهروندان با طرف‌های درگیر، باید شواهد مستقل و قابل اتکا وجود داشته باشد و نمی‌توان چنین ادعاهایی را بدون مستندات کافی به همه مردم یک کشور تعمیم داد.
آنچه اهمیت دارد، این است که افکار عمومی در کشورهای مسلمان می‌تواند نقشی جدی در مطالبه استقلال، مخالفت با مداخله خارجی و حمایت از آرمان‌های مشترک جهان اسلام ایفا کند.
وحدت شیعه و اهل سنت؛ فراتر از تفاوت‌های مذهبی
سؤال: وحدت اسلامی چگونه می‌تواند میان شیعیان و اهل سنت تقویت شود و چه برداشتی از اتحاد مقدس مورد تأکید رهبر معظم انقلاب باید داشت؟
صالح اسکندری: وحدت اسلامی به معنای نادیده گرفتن تفاوت‌ها در مذهب، زبان، فرهنگ و سنت‌های جوامع مسلمان نیست. جهان اسلام از تنوع گسترده‌ای برخوردار است و این تنوع، در صورت مدیریت صحیح، می‌تواند به ظرفیتی برای همکاری و هم‌افزایی تبدیل شود.
آنچه اهمیت دارد، شناسایی زمینه‌های مشترک و جلوگیری از تبدیل تفاوت‌ها به ابزار تقابل و دشمنی است. مسلمانان، اعم از شیعه و سنی، در موضوعاتی مانند دفاع از استقلال کشورهای اسلامی، حمایت از مردم فلسطین، مقابله با افراط‌گرایی و جلوگیری از مداخله قدرت‌های خارجی، زمینه‌های مشترک فراوانی دارند.
از این منظر، اتحاد مقدس را می‌توان تلاشی برای تقویت همکاری در مسائل اساسی جهان اسلام دانست؛ اتحادی که بدون تحمیل یکسانی فرهنگی یا مذهبی، بر منافع مشترک و مسئولیت جمعی مسلمانان تکیه دارد.
هر اندازه گفت‌وگو میان مذاهب اسلامی گسترش پیدا کند و زمینه‌های سوءتفاهم و اختلاف کاهش یابد، امکان بهره‌برداری بازیگران خارجی از شکاف‌های داخلی نیز کمتر خواهد شد.
مسئله فلسطین؛ یکی از محورهای اصلی همگرایی مسلمانان
یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که می‌تواند زمینه وحدت و همگرایی جهان اسلام را تقویت کند، مسئله فلسطین است. تحولات تاریخی این سرزمین و تداوم مناقشه فلسطین و رژیم صهیونیستی، موضوعی فراتر از اختلافات مذهبی و مرزبندی‌های سیاسی است و در افکار عمومی بسیاری از کشورهای اسلامی جایگاه مهمی دارد.
به اعتقاد من، تا زمانی که مسئله فلسطین به شکلی عادلانه و پایدار حل نشود و زمینه‌های منازعه و بی‌ثباتی در منطقه باقی بماند، دستیابی به آرامش پایدار نیز با دشواری مواجه خواهد بود.
با این حال، تحقق همگرایی جهان اسلام در این زمینه نیازمند هماهنگی سیاسی، دیپلماتیک و انسانی میان کشورهای مسلمان است. حمایت از حقوق مردم فلسطین، تلاش برای توقف خشونت‌ها و پیگیری راهکارهای مؤثر برای پایان دادن به بحران، می‌تواند از محورهای مهم همکاری میان دولت‌ها و ملت‌های اسلامی باشد.
در چنین شرایطی، پرهیز از اختلافات فرسایشی و تمرکز بر اهداف مشترک، بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد.
آینده جهان اسلام در گرو تقویت همکاری‌های مشترک
سؤال: با توجه به تحولات اخیر منطقه، چشم‌انداز وحدت جهان اسلام را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
صالح اسکندری: جهان اسلام با مسائل پیچیده‌ای روبه‌روست، اما در کنار این چالش‌ها، ظرفیت‌های گسترده‌ای نیز برای همکاری دارد. جمعیت قابل توجه مسلمانان، پیوندهای تاریخی و فرهنگی، منابع اقتصادی و موقعیت راهبردی کشورهای اسلامی می‌تواند زمینه‌ساز نقش‌آفرینی مؤثرتر آنها در معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی باشد.
البته تحقق این ظرفیت‌ها به تصمیم‌های عملی نیاز دارد. گسترش گفت‌وگو میان دولت‌ها، تقویت همکاری‌های اقتصادی و فرهنگی، احترام به حاکمیت ملی کشورها و ایجاد سازوکارهای مشترک برای حل اختلافات، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به تقویت انسجام جهان اسلام کمک کند.
در کنار این موارد، مقابله با تفرقه‌افکنی و جلوگیری از تبدیل اختلافات مذهبی و سیاسی به درگیری‌های گسترده نیز اهمیت فراوانی دارد. وحدت زمانی به نتیجه می‌رسد که از سطح شعار فراتر رود و در سیاست‌گذاری‌ها و همکاری‌های عملی کشورهای مسلمان نمود پیدا کند.
به نظر می رسد، آینده جهان اسلام تا حد زیادی به این بستگی دارد که کشورهای مسلمان بتوانند ضمن حفظ استقلال و هویت خود، منافع مشترک را نیز در نظر بگیرند و در برابر چالش‌های منطقه‌ای با هماهنگی بیشتری عمل کنند.
