مسلم پرس؛ جواد منصوری، کارشناس مسائل بین‌الملل، پژوهشگر تاریخ و استاد دانشگاه تهران، در گفت‌وگو با خبرنگار مسلم پرس با اشاره به پیام مقام معظم رهبری در هفته حج و تأکید ایشان بر ضرورت وحدت مسلمانان، اظهار داشت: وحدت و همبستگی مردم در تحولات اجتماعی و سیاسی، یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین مؤلفه‌های قدرت در بلندمدت به شمار می‌رود. به عبارت دیگر، هر اندازه مردم یک جامعه متحد، همدل، همراه و هماهنگ باشند، به همان نسبت قدرت آن جامعه افزایش پیدا می‌کند و قدرت‌های دیگر نمی‌توانند به‌آسانی در برابر آن عمل کرده یا به اهداف خود دست یابند.

این محقق و پژوهشگر تاریخ با اشاره به نقش اندیشه‌های امام خمینی(ره) در ترویج وحدت اسلامی، حج را نماد عینی همبستگی مسلمانان دانست و تأکید کرد که تحقق امت واحده، اگرچه در شرایط کنونی با موانع متعددی روبه‌روست، اما نیازمند تلاش مستمر در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی است.

وی افزود: در قرآن کریم نیز بارها به این مسئله با بیان‌های مختلف اشاره شده است؛ بنابراین دعوت به وحدت مردم، مسلمانان و امت اسلامی در حقیقت دعوتی الهی و فراخوانی برای ایجاد قدرتی بزرگ در راستای دفاع از اسلام و ارزش‌های آن است.

تفرقه؛ راهبرد قدرت‌های خارجی برای تضعیف مسلمانان

این پژوهشگر تاریخ با بیان اینکه دشمنان اسلام به‌خوبی از اهمیت وحدت و همبستگی مسلمانان آگاه هستند، تصریح کرد: دشمنان دقیقاً با شناخت همین اصل، برنامه‌های خود را بر ایجاد تفرقه در میان مسلمانان متمرکز کرده‌اند؛ زیرا می‌دانند یکی از بهترین راه‌ها برای ضربه زدن به جهان اسلام، از بین بردن نیرو و ظرفیت‌های داخلی آن و تسلط بر مسلمانان، ایجاد اختلاف و تفرقه است. در واقع، آنها تلاش می‌کنند با تضعیف انسجام مسلمانان، قدرت جهان اسلام را مهار کرده و از میان ببرند.

منصوری با اشاره به تأکید قرآن کریم بر پرهیز از نزاع و اختلاف‌افکنی میان مسلمانان خاطرنشان کرد: البته اختلاف نظر میان افراد و جوامع امری طبیعی است و نمی‌توان انتظار داشت که همه انسان‌ها در تمام مسائل دیدگاه یکسانی داشته باشند؛ اما نکته مهم این است که اختلاف نظر نباید به نزاع، درگیری، دوگانگی و دشمنی میان مسلمانان منتهی شود.

وی ادامه داد: قرآن کریم در آیه شریفه «وَلا تَنازَعُوا» مسلمانان را از نزاع و درگیری با یکدیگر نهی می‌کند؛ این به معنای نفی هرگونه اختلاف نظر نیست، بلکه تأکید بر این موضوع است که اختلافات نباید به تضعیف جبهه مسلمانان و از بین رفتن قدرت و انسجام آنها منجر شود.

وحدت مردم؛ از مؤلفه‌های اساسی شکل‌گیری انقلاب اسلامی

کارشناس مسائل بین‌الملل با اشاره به جایگاه وحدت در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) گفت: حضرت امام خمینی(ره) از سال ۱۳۴۱ و در آغاز نهضت اسلامی، وحدت مردم را یکی از عناصر و عوامل مهم شکل‌گیری و پیروزی انقلاب اسلامی می‌دانستند. اگر مجموعه سخنان و مواضع امام را از سال ۱۳۴۱ تا سال ۱۳۶۷ بررسی کنیم، متوجه می‌شویم که وحدت مردم و مخالفت با هرگونه حرکتی که موجب تفرقه و اختلاف در جامعه شود، از پرتکرارترین موضوعات مورد تأکید ایشان بوده است.

منصوری با بیان اینکه دشمن نیز سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای ایجاد اختلاف در جامعه انجام داده است، افزود: دشمنان در دوره‌های مختلف و با استفاده از روش‌ها، عناوین و ابزارهای گوناگون تلاش کرده‌اند میان مردم اختلاف ایجاد کنند. با این حال، در جریان مبارزات انقلاب اسلامی، دو مؤلفه مهم دیگر نیز در کنار وحدت مردم به عناصر قدرت تبدیل شدند که ترکیب این سه مؤلفه، ظرفیت و قدرتی جدید ایجاد کرد.

وی با تشریح این سه مؤلفه اظهار داشت: نخستین عامل، وحدت و همبستگی مردم است؛ دومین عامل، اعتقادات و فرهنگ مردم، به‌ویژه فرهنگ اسلامی و شیعی و ایمان به ارزش‌های انقلابی است که انگیزه‌های بسیار بالایی در جامعه ایجاد می‌کند. فرهنگ شهادت یکی از نمونه‌های برجسته این ظرفیت اعتقادی است که در کنار فرهنگ مقاومت، به یک مؤلفه مهم در عرصه سیاسی تبدیل شده است.

این استاد دانشگاه امام حسین(ع)، ادامه داد: پدیده اربعین نیز نمونه‌ای قابل توجه از ظرفیت فرهنگی و اعتقادی جهان اسلام است؛ پدیده‌ای که با معیارهای متعارف و تحلیل‌های رایج در جهان امروز به‌سادگی قابل تبیین نیست و نشان‌دهنده قدرت باورها و پیوندهای اعتقادی در میان مسلمانان است.

منصوری سومین مؤلفه را مسئله رهبری دانست و تصریح کرد: جایگاه رهبری در شکل‌گیری و استمرار انقلاب اسلامی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده است. ترکیب این سه عنصر، یعنی وحدت مردم، اعتقادات و فرهنگ اسلامی و رهبری، ظرفیت ویژه‌ای ایجاد کرده که در بسیاری از الگوهای سیاسی جهان نظیر آن را نمی‌توان مشاهده کرد.

وی با اشاره به استمرار این عوامل خاطرنشان کرد: بر اساس یک اصل فلسفی، تا زمانی که عوامل به‌وجودآورنده یک پدیده وجود داشته باشند، آن پدیده نیز استمرار خواهد داشت. بنابراین تا زمانی که این مؤلفه‌ها در کنار یکدیگر باقی بمانند و انسجام خود را حفظ کنند، انقلاب اسلامی نیز مسیر خود را ادامه خواهد داد؛ هرچند در این مسیر با مشکلات، فراز و نشیب‌ها و چالش‌های مختلفی مواجه باشد.

وحدت اسلامی فراتر از مرزهای جغرافیایی است

این پژوهشگر تاریخ در ادامه و در پاسخ به پرسشی درباره ظرفیت دیپلماسی فعال، همگرایی سیاسی و تشکیل بلوک‌های قدرتمند بین‌المللی برای تقویت وحدت مسلمانان بیان کرد: هنگامی که درباره وحدت مسلمین صحبت می‌کنیم، منظور وحدت همه مسلمانان در سراسر جهان است و بحث ما محدود به یک جغرافیای خاص یا مرزهای سیاسی کشورها نیست.

منصوری افزود: وقتی از وحدت مسلمانان سخن می‌گوییم، منظور این است که همه مسلمانان، فارغ از اینکه در کدام منطقه جغرافیایی زندگی می‌کنند، باید نسبت به سرنوشت یکدیگر احساس مسئولیت داشته باشند و خود را در قبال مسائل و مشکلات سایر مسلمانان متعهد بدانند.

وی با اشاره به اینکه مرزبندی‌های سیاسی و جغرافیایی در طول تاریخ به یکی از زمینه‌های اختلاف میان مسلمانان تبدیل شده است، گفت: متأسفانه در طول تاریخ، به دلیل ضعف‌ها، نفسانیات، دشمنی‌ها و جهالت‌ها، میان مسلمانان مرزبندی‌ها و خط‌کشی‌هایی ایجاد شده و برای جوامع مختلف نام‌ها و هویت‌های جداگانه‌ای تعریف کرده‌اند؛ در حالی که این روند در موارد بسیاری به درگیری و تقابل میان مسلمانان منجر شده است.

کارشناس مسائل بین‌الملل تأکید کرد: اصل وحدت اسلامی اقتضا می‌کند که مسلمانان به جای گرفتار شدن در مرزبندی‌ها و اختلافات، به مشترکات خود توجه داشته باشند و از درگیری با یکدیگر پرهیز کنند. در واقع، وقتی از وحدت جهان اسلام سخن می‌گوییم، تمام مسلمانان جهان و ضرورت هماهنگی و همبستگی میان آنها مدنظر است.

حج؛ جلوه عینی وحدت و همبستگی امت اسلامی

منصوری با اشاره به جایگاه مناسک حج در نمایش وحدت مسلمانان اظهار داشت: برای درک بهتر مفهوم وحدت اسلامی کافی است به مراسم حج توجه کنیم. حج یکی از روشن‌ترین مظاهر وحدت در جهان اسلام است؛ زیرا مسلمانانی از کشورهای مختلف جهان، با وجود تفاوت‌های زبانی، قومی، فرهنگی و جغرافیایی، در یک مکان گرد هم می‌آیند و مناسک مشترکی را به‌جا می‌آورند.

وی ادامه داد: در مراسم حج، مسلمانان از ده‌ها کشور جهان، با جمعیت‌هایی متفاوت و از مناطق مختلف جغرافیایی حضور پیدا می‌کنند، اما همگی با یک زبان مشترک اعتقادی، ندای توحید سر می‌دهند و عبارت «لبیک اللهم لبیک» را تکرار می‌کنند. همه آنها در انجام مناسک، پوشش و شعائر دینی نیز از یک چارچوب مشترک پیروی می‌کنند.

این استاد دانشگاه تهران خاطرنشان کرد: حج نشان می‌دهد که مسلمانان با وجود تفاوت‌های موجود، از ظرفیت بزرگی برای همگرایی و وحدت برخوردارند. این اجتماع عظیم می‌تواند الگویی برای تقویت ارتباطات و همکاری‌های پایدار میان کشورهای اسلامی در عرصه‌های مختلف باشد.

همگرایی اقتصادی و سیاسی؛ مسیری بلندمدت برای تشکیل امت واحده

منصوری در ادامه و در پاسخ به پرسشی درباره امکان تقویت وحدت جهان اسلام از طریق همگرایی اقتصادی، ایجاد بازار مشترک، پول واحد، توسعه تجارت و بهره‌برداری مشترک از منابع انرژی اظهار داشت: رسیدن به چنین شرایطی یک ایده و هدف بزرگ است و تحقق آن مسئولیتی بر عهده همه مسلمانان قرار می‌دهد. طبیعی است که در صورت شکل‌گیری امت واحده اسلامی، بسیاری از مسائل و زمینه‌های همکاری میان مسلمانان به یکدیگر نزدیک‌تر شده و شرایط برای هماهنگی در حوزه‌های مختلف فراهم خواهد شد.

وی با اشاره به فاصله موجود میان شرایط کنونی جهان اسلام و تحقق چنین هدفی تصریح کرد: واقعیت‌های موجود در جهان و شرایطی که امروز بر روابط میان کشورها حاکم است، نشان می‌دهد که رسیدن به چنین وضعیتی در کوتاه‌مدت آسان نیست و ممکن است تحقق آن به تلاش‌های طولانی‌مدت نیاز داشته باشد؛ چه‌بسا این تلاش‌ها در ۱۰ سال یا حتی ۵۰ سال آینده به نتایج موردنظر برسند. با این حال، دشواری مسیر نباید موجب کنار گذاشتن این هدف شود و باید برای پیشرفت آن تلاش کرد.

این کارشناس مسائل بین‌الملل با اشاره به مبانی اعتقادی شیعیان درباره آینده جهان اسلام افزود: از نظر اعتقادی، ما ایمان داریم که حضرت ولی‌عصر(عج) در زمان ظهور، با اراده، ایمان و قدرت الهی خود می‌توانند زمینه اتحاد و پیوستگی امت اسلامی و تحقق وحدت فراگیر را فراهم کنند.

منصوری با تأکید بر اینکه در شرایط کنونی نیز باید برای نزدیک شدن به این آرمان تلاش کرد، خاطرنشان کرد: هرچند تحقق امت واحده اسلامی در وضعیت فعلی بیشتر به‌عنوان یک هدف آرمانی و بلندمدت مطرح است، اما نمی‌توان از پیشرفت‌هایی که در این مسیر حاصل شده غافل شد.

وی در پایان با اشاره به برخی نمودهای همگرایی در جهان اسلام گفت: انقلاب اسلامی ایران در این زمینه تا حدودی توانسته است زمینه‌ساز پیشرفت‌هایی باشد. امروز با مراجعه به تحولات مرتبط با مسئله فلسطین و مقابله با سلطه ظالمانه قدرت‌های خارجی، می‌توان مشاهده کرد که نوعی جنبش و همراهی عمومی در جهان اسلام شکل گرفته است؛ هرچند میزان و شدت این همراهی در کشورهای مختلف متفاوت است.

مسلم پرس؛ دکتر صادق کوشکی عضو هیأت علمی دانشگاه و پژوهشگر مسائل سیاسی و بین الملل، در گفت‌وگو با خبرنگار مسلم پرس درباره راهکارهای تحکیم وحدت و انسجام در جهان اسلام اظهار کرد: وضعیت آشفته کنونی در بسیاری از کشورهای مسلمان، از نگاه وی، ناشی از دخالت قدرت‌های استکباری است.

وی افزود: مادامی که این مداخلات ادامه داشته باشد، امکان اینکه کشورهای اسلامی و مسلمانان جهان بتوانند به یک ادراک دقیق و مشترک از هویت و جایگاه خود برسند، محدود خواهد بود.

کوشکی تصریح کرد: شرط تحقق وحدت آن است که مسلمانان و کشورهای اسلامی به درک درست و نسبتاً مشترکی از خود برسند و بتوانند بر اساس این شناخت، وحدت را به عنوان یک انتخاب راهبردی دنبال کنند.

وی ادامه داد: رسیدن به چنین درک مشترکی بدون کاهش و پایان یافتن مداخلات قدرت‌های استکباری در جهان اسلام دشوار است؛ زیرا استمرار این مداخلات می‌تواند مانع شکل‌گیری یک اراده مستقل و مشترک میان کشورهای مسلمان شود.

استقلال؛ پیش‌شرط دستیابی به ادراک مشترک

این استاد دانشگاه در ادامه با تأکید بر ارتباط میان استقلال سیاسی و وحدت اسلامی گفت: کشورهایی از جهان اسلام که توانسته‌اند دخالت قدرت‌های خارجی را در امور خود کاهش دهند، در مسیر رسیدن به یک درک مشترک از منافع و هویت خود حرکت کرده‌اند.

وی با اشاره به نمونه‌هایی در منطقه اظهار کرد: در بخش‌هایی از یمن و لبنان، از نگاه وی، جریان‌هایی از امت اسلامی توانسته‌اند در برابر مداخلات قدرت‌های غربی ایستادگی کنند و همین مسئله زمینه شکل‌گیری نوعی وحدت عملی را فراهم کرده است.

کوشکی افزود: در پیام‌های رهبر انقلاب درباره وحدت اسلامی نیز بر اهمیت این مسئله تأکید شده و از منظر وی، ماهیت انقلاب اسلامی نیز با مفهوم وحدت اسلامی پیوند دارد.

وحدت؛ یکی از اهداف دیرپای انقلاب اسلامی

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در بخش دیگری از سخنان خود درباره نقش اندیشه‌های امام خمینی(ره) و رهبر انقلاب در موضوع وحدت جهان اسلام گفت: تحقق وحدت جهان اسلام از اهدافی بوده که در ادبیات انقلاب اسلامی مورد تأکید قرار گرفته است.

وی افزود: از دوران امام خمینی(ره) تا امروز، وحدت مسلمانان یکی از اهداف مورد توجه در چارچوب اندیشه سیاسی انقلاب اسلامی بوده و نمی‌توان ماهیت انقلاب اسلامی را بدون توجه به این مسئله بررسی کرد.

کوشکی تصریح کرد: هر اندازه کشورهای اسلامی بتوانند از مداخلات خارجی فاصله بگیرند و بر اساس منافع و هویت مشترک خود تصمیم‌گیری کنند، امکان تحقق عملی وحدت نیز افزایش خواهد یافت.

وی در پاسخ به پرسشی درباره تداوم این رویکرد در دوره رهبری کنونی نیز گفت: از نگاه وی، این مسیر در اندیشه و مواضع رهبر فعلی انقلاب نیز دنبال می‌شود و موضوع وحدت اسلامی همچنان در چارچوب اهداف انقلاب اسلامی قرار دارد.

مقاومت؛ محصول وحدت مشترک در برابر استکبار

کوشکی در ادامه با اشاره به نقش محور مقاومت در تحکیم وحدت جهان اسلام اظهار کرد: مقاومت ضد استکباری و ضدصهیونیستی را باید یکی از ثمرات وحدت ایجادشده در میان بخش‌هایی از جهان اسلام دانست.

وی توضیح داد: زمانی که یک تعریف مشترک از هویت، منافع و تهدیدها شکل بگیرد، وحدت می‌تواند به اقدامات مشترک و هماهنگ نیز منجر شود و یکی از مهم‌ترین نمودهای این وحدت، مقاومت مشترک در برابر رژیم صهیونیستی و قدرت‌های استکباری است.

این کارشناس مسائل بین‌الملل با اشاره به نقش شخصیت‌هایی همچون شهید سیدحسن نصرالله در لبنان افزود: از نگاه وی، عملکرد جریان مقاومت در لبنان نشان داده است که امکان شکل‌گیری همکاری میان اقشار و گروه‌های مختلف وجود دارد و این همکاری می‌تواند فراتر از مرزبندی‌های مذهبی دنبال شود.

از وحدت نظری تا مقاومت عملی

وی در پایان تأکید کرد: اگر وحدت اسلامی از یک مفهوم نظری به یک واقعیت سیاسی و اجتماعی تبدیل شود، می‌تواند زمینه شکل‌گیری همکاری‌های عملی میان ملت‌ها و گروه‌های مختلف جهان اسلام را فراهم کند.

کوشکی خاطرنشان کرد: در چنین چارچوبی، مقاومت در برابر صهیونیسم و استکبار را می‌توان یکی از نمودهای عملی همان وحدتی دانست که بر پایه تعریف مشترک از تهدیدها و منافع شکل گرفته است.

مسلم پرس؛ مشروح گفتگوی خبرنگار مسلم پرس با دکتر صالح اسکندری را در ادامه می خوانید:

وحدت اسلامی در امتداد مبارزه با استعمار

سؤال: با توجه به جمعیت گسترده مسلمانان در جهان و تأکید رهبر معظم انقلاب بر وحدت و انسجام جهان اسلام، مهم‌ترین موانع تحقق این وحدت را چه می‌دانید؟

صالح اسکندری:  امت اسلامی در قرن بیستم و قرن بیست‌ویکم فراز و نشیب‌های فراوانی را در مسیر اتحاد، استقلال‌طلبی و مبارزه با استعمار پشت سر گذاشته است. به اعتقاد من، یکی از مهم‌ترین محورهای وحدت در جهان اسلام، مقابله با استعمار و مداخله قدرت‌های خارجی بوده است؛ رویکردی که هم در میان اهل سنت و هم در میان شیعیان سابقه‌ای طولانی دارد.

در دوره‌های مختلف تاریخی، جریان‌ها و جنبش‌های اسلامی با تأکید بر استقلال کشورهای مسلمان و مقابله با سلطه خارجی شکل گرفته‌اند. برای نمونه، می‌توان به شکل‌گیری جریان اخوان‌المسلمین در مصر و گسترش آن در کشورهای دیگری از جمله سوریه اشاره کرد.

با این حال، آنچه امروز ضرورت وحدت اسلامی را بیش از گذشته برجسته می‌کند، شکل‌گیری نوعی استعمار نو و افزایش مداخلات مستقیم و غیرمستقیم قدرت‌های خارجی در کشورهای اسلامی است. این شرایط نشان می‌دهد که وحدت و انسجام مسلمانان، صرفاً یک توصیه اخلاقی یا مذهبی نیست، بلکه ضرورتی راهبردی برای حفظ استقلال، امنیت و منافع ملت‌های مسلمان به شمار می‌رود.

حضور نظامی آمریکا؛ چالشی برای استقلال کشورهای اسلامی

یکی از مهم‌ترین جلوه‌های مداخله خارجی، حضور نظامی آمریکا و متحدان آن در بخش‌هایی از جهان اسلام است. در تحولات و درگیری‌های اخیر نیز می‌توان نمونه‌هایی از همکاری برخی دولت‌های منطقه با ایالات متحده و فراهم شدن امکان استفاده از پایگاه‌های نظامی در کشورهای مسلمان را مشاهده کرد.

به اعتقاد من، مسئله اساسی این است که بخشی از ظرفیت‌های سرزمینی و نظامی کشورهای اسلامی در اختیار قدرت‌هایی قرار گرفته که سیاست‌های آنها با منافع برخی دیگر از ملت‌های مسلمان در تعارض است.

کشورهایی مانند بحرین، عربستان سعودی، قطر و اردن از جمله کشورهایی هستند که در بحث حضور نظامی آمریکا در منطقه مطرح می‌شوند. این وضعیت می‌تواند زمینه‌ساز افزایش تنش‌ها و پیچیده‌تر شدن روابط میان کشورهای اسلامی شود.

در چنین شرایطی، وحدت جهان اسلام اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا اختلافات میان کشورهای مسلمان و فراهم شدن زمینه مداخله قدرت‌های خارجی، توان جمعی جهان اسلام را تضعیف می‌کند و امکان حل‌وفصل مسائل منطقه‌ای از مسیر همکاری و تفاهم را کاهش می‌دهد.

ضرورت عبور از مرزبندی‌های محدود در جهان اسلام

سؤال: رهبر معظم انقلاب بارها بر وحدت امت اسلامی تأکید کرده‌اند. این رویکرد چه جایگاهی در معادلات امروز منطقه دارد؟

صالح اسکندری: یکی از نکات مهم در این زمینه، ضرورت توجه به مفهوم امت اسلامی در کنار ساختارهای سیاسی موجود است. در نگاه وحدت‌محور، مسلمانان علاوه بر تابعیت ملی و تعلق به کشورهای مختلف، از پیوندهای دینی، فرهنگی و تاریخی مشترکی برخوردارند که می‌تواند زمینه‌ساز همکاری‌های گسترده‌تر میان آنها باشد.

البته این مسئله به معنای نادیده گرفتن مرزهای جغرافیایی یا حذف هویت ملی کشورها نیست، بلکه به این معناست که ملت‌های مسلمان می‌توانند در عین حفظ هویت و استقلال خود، در موضوعات مشترک نیز همکاری کنند.

جهان اسلام برای مواجهه با چالش‌هایی همچون مداخله خارجی، بحران فلسطین و ناامنی‌های منطقه‌ای، به سازوکارهای مؤثرتر همکاری نیاز دارد. چنین همکاری‌ای باید بر پایه منافع مشترک، احترام متقابل و درک مسئولیت مشترک کشورهای اسلامی شکل بگیرد.

به باور من، تقویت این نگاه می‌تواند زمینه همگرایی بیشتر میان ملت‌های مسلمان را فراهم کند و از تبدیل اختلافات داخلی به فرصتی برای مداخله بازیگران خارجی جلوگیری کند.

نقش مردم در شکل‌گیری همگرایی منطقه‌ای

یکی از نکات قابل توجه در تحولات منطقه، نقش افکار عمومی و مردم کشورهای اسلامی در شکل‌دهی به نگرش‌های سیاسی و اجتماعی است. مردم منطقه در دهه‌های گذشته تجربه‌های متعددی از جنگ، مداخله خارجی و پیامدهای سیاست‌های قدرت‌های بزرگ داشته‌اند و این تجربه‌ها بر نگاه آنان به مسائل منطقه‌ای تأثیر گذاشته است.

در این میان، ارتباطات مردمی و پیوندهای اجتماعی میان ملت‌ها می‌تواند در شناخت تحولات و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای مؤثر باشد. البته درباره هرگونه ادعا در خصوص انتقال اطلاعات نظامی یا همکاری سازمان‌یافته شهروندان با طرف‌های درگیر، باید شواهد مستقل و قابل اتکا وجود داشته باشد و نمی‌توان چنین ادعاهایی را بدون مستندات کافی به همه مردم یک کشور تعمیم داد.

آنچه اهمیت دارد، این است که افکار عمومی در کشورهای مسلمان می‌تواند نقشی جدی در مطالبه استقلال، مخالفت با مداخله خارجی و حمایت از آرمان‌های مشترک جهان اسلام ایفا کند.

وحدت شیعه و اهل سنت؛ فراتر از تفاوت‌های مذهبی

سؤال: وحدت اسلامی چگونه می‌تواند میان شیعیان و اهل سنت تقویت شود و چه برداشتی از اتحاد مقدس مورد تأکید رهبر معظم انقلاب باید داشت؟

صالح اسکندری: وحدت اسلامی به معنای نادیده گرفتن تفاوت‌ها در مذهب، زبان، فرهنگ و سنت‌های جوامع مسلمان نیست. جهان اسلام از تنوع گسترده‌ای برخوردار است و این تنوع، در صورت مدیریت صحیح، می‌تواند به ظرفیتی برای همکاری و هم‌افزایی تبدیل شود.

آنچه اهمیت دارد، شناسایی زمینه‌های مشترک و جلوگیری از تبدیل تفاوت‌ها به ابزار تقابل و دشمنی است. مسلمانان، اعم از شیعه و سنی، در موضوعاتی مانند دفاع از استقلال کشورهای اسلامی، حمایت از مردم فلسطین، مقابله با افراط‌گرایی و جلوگیری از مداخله قدرت‌های خارجی، زمینه‌های مشترک فراوانی دارند.

از این منظر، اتحاد مقدس را می‌توان تلاشی برای تقویت همکاری در مسائل اساسی جهان اسلام دانست؛ اتحادی که بدون تحمیل یکسانی فرهنگی یا مذهبی، بر منافع مشترک و مسئولیت جمعی مسلمانان تکیه دارد.

هر اندازه گفت‌وگو میان مذاهب اسلامی گسترش پیدا کند و زمینه‌های سوءتفاهم و اختلاف کاهش یابد، امکان بهره‌برداری بازیگران خارجی از شکاف‌های داخلی نیز کمتر خواهد شد.

مسئله فلسطین؛ یکی از محورهای اصلی همگرایی مسلمانان

یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که می‌تواند زمینه وحدت و همگرایی جهان اسلام را تقویت کند، مسئله فلسطین است. تحولات تاریخی این سرزمین و تداوم مناقشه فلسطین و رژیم صهیونیستی، موضوعی فراتر از اختلافات مذهبی و مرزبندی‌های سیاسی است و در افکار عمومی بسیاری از کشورهای اسلامی جایگاه مهمی دارد.

به اعتقاد من، تا زمانی که مسئله فلسطین به شکلی عادلانه و پایدار حل نشود و زمینه‌های منازعه و بی‌ثباتی در منطقه باقی بماند، دستیابی به آرامش پایدار نیز با دشواری مواجه خواهد بود.

با این حال، تحقق همگرایی جهان اسلام در این زمینه نیازمند هماهنگی سیاسی، دیپلماتیک و انسانی میان کشورهای مسلمان است. حمایت از حقوق مردم فلسطین، تلاش برای توقف خشونت‌ها و پیگیری راهکارهای مؤثر برای پایان دادن به بحران، می‌تواند از محورهای مهم همکاری میان دولت‌ها و ملت‌های اسلامی باشد.

در چنین شرایطی، پرهیز از اختلافات فرسایشی و تمرکز بر اهداف مشترک، بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد.

آینده جهان اسلام در گرو تقویت همکاری‌های مشترک

سؤال: با توجه به تحولات اخیر منطقه، چشم‌انداز وحدت جهان اسلام را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

صالح اسکندری: جهان اسلام با مسائل پیچیده‌ای روبه‌روست، اما در کنار این چالش‌ها، ظرفیت‌های گسترده‌ای نیز برای همکاری دارد. جمعیت قابل توجه مسلمانان، پیوندهای تاریخی و فرهنگی، منابع اقتصادی و موقعیت راهبردی کشورهای اسلامی می‌تواند زمینه‌ساز نقش‌آفرینی مؤثرتر آنها در معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی باشد.

البته تحقق این ظرفیت‌ها به تصمیم‌های عملی نیاز دارد. گسترش گفت‌وگو میان دولت‌ها، تقویت همکاری‌های اقتصادی و فرهنگی، احترام به حاکمیت ملی کشورها و ایجاد سازوکارهای مشترک برای حل اختلافات، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به تقویت انسجام جهان اسلام کمک کند.

در کنار این موارد، مقابله با تفرقه‌افکنی و جلوگیری از تبدیل اختلافات مذهبی و سیاسی به درگیری‌های گسترده نیز اهمیت فراوانی دارد. وحدت زمانی به نتیجه می‌رسد که از سطح شعار فراتر رود و در سیاست‌گذاری‌ها و همکاری‌های عملی کشورهای مسلمان نمود پیدا کند.

به نظر می رسد، آینده جهان اسلام تا حد زیادی به این بستگی دارد که کشورهای مسلمان بتوانند ضمن حفظ استقلال و هویت خود، منافع مشترک را نیز در نظر بگیرند و در برابر چالش‌های منطقه‌ای با هماهنگی بیشتری عمل کنند.