مسلم پرس؛ دکتر محمدحسن دهقانی با اشاره به اهمیت بررسی منظومه فکری رهبر انقلاب درباره وحدت اسلامی اظهار کرد: برای فهم دقیق پیام وحدت، باید مجموعه بیانات و متونی را که در این زمینه منتشر شده است، در چارچوبی منسجم بررسی کرد. چنین رویکردی کمک می‌کند تا ابعاد مختلف این پیام، از جمله مؤلفه‌های سیاسی، دینی و راهبردی آن، به‌درستی شناسایی شود و بتوان از دل آن، راهکارهایی برای حرکت در عرصه‌های مختلف استخراج کرد.

وی با بیان اینکه پیام وحدت اسلامی را نباید صرفاً در سطح توصیه‌های دینی و اخلاقی تحلیل کرد، افزود: هنگامی که رهبر یک کشور و یکی از بازیگران مؤثر جهان اسلام درباره وحدت سخن می‌گوید، این پیام می‌تواند واجد ابعاد سیاسی و راهبردی نیز باشد. از این منظر، وحدت اسلامی بخشی از یک منظومه فکری گسترده‌تر است که به مسائل حکمرانی، روابط میان کشورهای مسلمان و جایگاه جهان اسلام در معادلات بین‌المللی ارتباط پیدا می‌کند.

این کارشناس مسائل استراتژیک و بین‌الملل با اشاره به تحولات نظم جهانی و تغییرات امنیتی در سطوح منطقه‌ای و بین‌المللی خاطرنشان کرد: در شرایطی که مناسبات قدرت در جهان در حال تغییر است، ضرورت اتحاد میان مسلمانان بیش از گذشته اهمیت پیدا می‌کند. این موضوع در اندیشه رهبران انقلاب اسلامی نیز جایگاه ویژه‌ای داشته و بر ضرورت همگرایی جوامع اسلامی برای عبور از مشکلات و مقابله با تهدیدهای مشترک تأکید شده است.

اتحاد کلمه؛ راهبرد بنیادین برای عبور از مشکلات جهان اسلام

دهقانی با اشاره به جایگاه وحدت در اندیشه بنیان‌گذار انقلاب اسلامی و رهبر شهید انقلاب بیان کرد: اتحاد کلمه از اصول مهمی است که طی سال‌های گذشته در گفتمان انقلاب اسلامی مورد تأکید قرار گرفته است. بر این اساس، کشورهای اسلامی برای کاهش اختلافات و حل مشکلات مشترک خود باید نقاط اشتراک را مبنای تعامل قرار دهند و از تبدیل اختلافات به عاملی برای تقابل و تضعیف ظرفیت‌های جهان اسلام جلوگیری کنند.

وی ادامه داد: تأکید بر مشترکات، به معنای نادیده گرفتن همه تفاوت‌ها نیست، بلکه هدف آن است که اختلاف‌نظرها مانع همکاری در مسائل اساسی و منافع مشترک نشوند. هنگامی که کشورهای مسلمان بتوانند بر محور اصول مشترک حرکت کنند، زمینه بیشتری برای هم‌افزایی سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و امنیتی فراهم خواهد شد.

این پژوهشگر حوزه جهان اسلام با بیان اینکه وحدت باید از سطح شعار فراتر برود، تصریح کرد: تحقق اتحاد کلمه مستلزم آن است که دولت‌های اسلامی در سیاست‌ها و رفتارهای خود نیز به این اصل توجه کنند. در چنین شرایطی، وحدت می‌تواند از یک مفهوم نظری به مبنایی عملی برای تنظیم روابط میان کشورهای مسلمان تبدیل شود و قدرت جمعی آنها را در عرصه بین‌المللی افزایش دهد.

دشمن‌شناسی؛ یکی از ارکان اصلی منظومه وحدت اسلامی

دهقانی با اشاره به تأکید پیام وحدت بر شناخت دشمن واقعی گفت: یکی از نکات قابل توجه در این منظومه فکری، خطاب قرار گرفتن حاکمان و مسئولان کشورهای اسلامی است. این موضوع نشان می‌دهد که تحقق وحدت، علاوه بر همراهی ملت‌ها، به تصمیم‌گیری و اراده سیاسی دولت‌ها نیز وابسته است.

وی افزود: شناخت دقیق تهدیدها و بررسی نقشه‌هایی که می‌توانند زمینه اختلاف و عدم همگرایی میان کشورهای اسلامی را تقویت کنند، از ضرورت‌های حرکت در مسیر وحدت است. اگر دولت‌های مسلمان نتوانند تهدیدهای مشترک خود را به‌درستی شناسایی کنند، ممکن است اختلافات درونی و رقابت‌های منطقه‌ای آنها را از توجه به منافع بلندمدت جهان اسلام بازدارد.

این کارشناس مسائل استراتژیک و بین‌الملل با تأکید بر اینکه دشمن‌شناسی باید با تحلیل دقیق شرایط سیاسی و بین‌المللی همراه باشد، اظهار کرد: شناسایی تهدیدهای مشترک می‌تواند به شکل‌گیری درک مشترک میان کشورهای مسلمان کمک کند. در این چارچوب، مسئله اصلی آن است که دولت‌های اسلامی بتوانند با ارزیابی واقع‌بینانه تحولات، از اختلافات فرسایشی فاصله بگیرند و ظرفیت‌های خود را برای مقابله با تهدیدهای مشترک به کار گیرند.

دوستی، تعاون و دفاع متقابل؛ الزامات عملی وحدت

دهقانی با اشاره به دو محور مهم در مسیر حل مشکلات جهان اسلام، یعنی اتحاد کلمه و دوستی و تعاون، خاطرنشان کرد: وحدت زمانی به نتیجه می‌رسد که در کنار تأکید بر مشترکات، همکاری میان کشورهای اسلامی نیز در عرصه‌های گوناگون تقویت شود. دوستی و تعاون، همراه با پرهیز از نزاع و درگیری، می‌تواند زمینه‌ساز کاهش تنش‌ها و افزایش توان جمعی کشورهای مسلمان باشد.

وی دفاع متقابل را یکی دیگر از مؤلفه‌های مهم این مسیر دانست و گفت: کشورهای اسلامی باید در برابر تهدیدهایی که متوجه امنیت، استقلال و منافع مشترک آنهاست، ظرفیت همکاری و پشتیبانی متقابل را تقویت کنند. چنین رویکردی مستلزم آن است که روابط میان دولت‌های مسلمان از رقابت‌های محدود و مقطعی فراتر برود و به سمت همکاری‌های پایدار حرکت کند.

این عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به تجربه شکل‌گیری سازمان‌ها و ائتلاف‌های بین‌المللی پس از جنگ جهانی دوم افزود: در نظام بین‌الملل، کشورها برای مدیریت اختلافات و همکاری در موضوعاتی مانند امنیت، اقتصاد، محیط زیست و حقوق بشر، سازوکارهای جمعی متعددی ایجاد کرده‌اند. این تجربه نشان می‌دهد که همکاری سازمان‌یافته می‌تواند ابزاری برای پیگیری منافع مشترک باشد؛ از همین رو، گسترش سازوکارهای مؤثر همکاری میان کشورهای اسلامی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد.

همکاری اقتصادی، علمی و امنیتی؛ از ضرورت تا اقدام عملی

دهقانی با تأکید بر اینکه وحدت اسلامی نباید به روابط سیاسی و مواضع مشترک محدود شود، بیان کرد: یکی از مؤلفه‌های مهم همگرایی جهان اسلام، توسعه همکاری در حوزه‌های مختلف زندگی مادی و معنوی مسلمانان است. همکاری‌های اقتصادی، امنیتی، علمی و فناوری می‌تواند زمینه‌های تازه‌ای برای هم‌افزایی میان کشورهای اسلامی ایجاد کند و ظرفیت‌های پراکنده آنها را در مسیری مشترک قرار دهد.

وی ادامه داد: کشورهای اسلامی از ظرفیت‌های متنوعی برخوردارند و می‌توانند از طریق همکاری هدفمند، در زمینه‌هایی مانند تولید علم، پیشرفت فناوری، توسعه اقتصادی و تأمین امنیت، دستاوردهای بیشتری به دست آورند. تحقق چنین هدفی به برنامه‌ریزی مستمر، اعتمادسازی متقابل و پرهیز از اختلافاتی نیاز دارد که امکان بهره‌گیری از ظرفیت‌های مشترک را کاهش می‌دهد.

این پژوهشگر حوزه جهان اسلام با اشاره به اهمیت ابعاد معنوی وحدت نیز خاطرنشان کرد: همگرایی اسلامی صرفاً به همکاری‌های روزمره و مادی محدود نمی‌شود، بلکه ارزش‌ها و آموزه‌های دینی نیز در شکل‌دهی به هویت مشترک مسلمانان نقش دارند. مناسک و اجتماعات دینی، از جمله حج، می‌توانند فرصتی برای تقویت احساس تعلق مشترک و توجه به مسائل عمومی جهان اسلام فراهم کنند.

از دولت‌ملت‌ها تا امت اسلامی؛ ضرورت بازتعریف هویت مشترک

دهقانی با اشاره به اهمیت هویت در شکل‌گیری نظم سیاسی و بین‌المللی اظهار کرد: یکی از موضوعات قابل توجه در گفتمان وحدت اسلامی، تأکید بر عبور از نگاه صرفاً محدود به مرزهای ملی و توجه بیشتر به ظرفیت‌های مشترک امت اسلامی است. در این نگاه، هویت دینی مشترک می‌تواند در کنار هویت‌های ملی قرار گیرد و زمینه همکاری میان ملت‌ها و دولت‌های مسلمان را تقویت کند.

وی افزود: در نظام بین‌الملل معاصر، دولت‌ملت‌ها از بازیگران اصلی به شمار می‌روند؛ با این حال، وجود هویت‌ها و منافع مشترک می‌تواند کشورها را به همکاری‌های گسترده‌تر سوق دهد. از این منظر، تأکید بر امت اسلامی به معنای نادیده گرفتن مرزهای جغرافیایی یا هویت‌های ملی نیست، بلکه بر این نکته تأکید دارد که اشتراکات دینی و فرهنگی نیز می‌توانند مبنایی برای همکاری و همگرایی باشند.

این کارشناس مسائل استراتژیک و بین‌الملل تصریح کرد: هر اندازه کشورهای اسلامی بتوانند درک مشترک بیشتری از هویت و منافع جمعی خود پیدا کنند، امکان شکل‌گیری همکاری‌های پایدارتر افزایش می‌یابد. تقویت این هویت مشترک می‌تواند در کنار احترام به تفاوت‌های ملی، زمینه‌ای برای نزدیک‌تر شدن دیدگاه‌ها و افزایش نقش جهان اسلام در معادلات بین‌المللی فراهم کند.

دوگانه «ما و دیگری»؛ چارچوبی برای فهم گفتمان وحدت

دهقانی با اشاره به نقش مفاهیم هویتی در شکل‌گیری گفتمان‌های سیاسی گفت: یکی از موضوعات مهم در تحلیل منظومه فکری رهبران انقلاب اسلامی، نحوه تعریف «ما» و «دیگری» است. در این چارچوب، «ما» می‌تواند ناظر بر مسلمانان، ملت ایران و جوامع اسلامی باشد و مفهوم «دیگری» نیز در قالب قدرت‌ها و جریان‌هایی تعریف شود که از نگاه این گفتمان، در برابر منافع و استقلال جهان اسلام قرار دارند.

وی ادامه داد: اهمیت این صورت‌بندی در آن است که مسئله تهدید از سطح روابط دوجانبه و محدود میان جمهوری اسلامی ایران و برخی قدرت‌ها فراتر برده می‌شود و در چارچوبی گسترده‌تر، به روابط جهان اسلام با قدرت‌های سلطه‌گر و جریان‌های مخالف استقلال کشورهای مسلمان پیوند می‌خورد.

این پژوهشگر حوزه جهان اسلام با بیان اینکه چنین چارچوبی باید با تحلیل دقیق شرایط بین‌المللی همراه باشد، خاطرنشان کرد: برای تقویت همگرایی میان کشورهای مسلمان، لازم است تهدیدها و منافع مشترک به‌درستی شناسایی شوند. در عین حال، اختلاف برداشت‌ها و تفاوت منافع دولت‌ها نیز باید مورد توجه قرار گیرد تا امکان گفت‌وگو و همکاری عملی میان آنها حفظ شود.

وحدت اسلامی؛ ابزار راهبردی برای تحقق تمدن نوین اسلامی

دهقانی در جمع‌بندی مباحث خود تأکید کرد: هدف نهایی از طرح گفتمان وحدت اسلامی، صرفاً دستیابی به وحدت به‌عنوان یک مقصد مستقل نیست، بلکه این وحدت باید ابزاری راهبردی برای افزایش قدرت و ظرفیت جهان اسلام و حرکت به سمت تحقق تمدن نوین اسلامی باشد.

وی افزود: در این چارچوب، اتحاد کلمه، دشمن‌شناسی، دفاع متقابل، همکاری‌های اقتصادی و علمی و تقویت هویت مشترک امت اسلامی، مجموعه‌ای از مؤلفه‌های مرتبط با یکدیگر را تشکیل می‌دهند. این مؤلفه‌ها زمانی می‌توانند به نتیجه مطلوب برسند که از سطح بیان و شعار عبور کنند و در روابط میان دولت‌ها و جوامع اسلامی نمود عملی پیدا کنند.

این عضو هیئت علمی دانشگاه در پایان خاطرنشان کرد: پیام وحدت اسلامی را می‌توان چارچوبی برای بازاندیشی در روابط میان کشورهای مسلمان و تعریف راهبردهای مشترک برای آینده جهان اسلام دانست. بر این اساس، وحدت نه پایان مسیر، بلکه یکی از ابزارهای اصلی برای افزایش قدرت جمعی، کاهش زمینه‌های منازعه و فراهم کردن شرایط لازم برای تحقق تمدن نوین اسلامی است.

مسلم پرس؛ دکتر هادی آجیلی، استاد دانشگاه و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی و کارشناس مسائل بین‌الملل و غرب آسیا، در گفت‌وگو با خبرنگار مسلم پرس درباره موانع تحقق وحدت در جهان اسلام اظهار کرد: در جهان اسلام عوامل مختلفی وجود دارد که می‌تواند زمینه اختلاف، تمایز و تفرقه را فراهم کند؛ از جمله عوامل قومی و مذهبی.

وی افزود: در جهان اسلام، شکاف شیعه و سنی یکی از شکاف‌های مهم مذهبی است و در کنار آن، اختلافات قومی میان عرب، ترک، عجم و دیگر گروه‌های قومی نیز وجود دارد. اگر نگاه ما به جهان اسلام، نگاه وحدت‌آمیز نباشد، این شکاف‌ها فعال و اختلافات پررنگ‌تر می‌شوند و در نهایت به جدایی و تفرقه میان مسلمانان منجر خواهند شد.

آجیلی با اشاره به وجود عوامل وحدت‌بخش در میان مسلمانان ادامه داد: جدای از اشتراکات اساسی همچون دین اسلام، قرآن، پیامبر(ص) و قبله واحد، یکی از مهم‌ترین عواملی که می‌تواند زمینه وحدت را فراهم کند، وجود یک مسئله مشترک است و در شرایط کنونی، مسئله فلسطین از مهم‌ترین مسائل مشترک جهان اسلام به شمار می‌رود.

فلسطین؛ مسئله مشترک جهان اسلام

این استاد دانشگاه با بیان اینکه «دشمن مشترک» نیز می‌تواند یکی از عوامل ایجاد همگرایی میان کشورهای اسلامی باشد، گفت: از منظر من، اسرائیل و آمریکا دشمنان مشترکی هستند که بخش‌هایی از جهان اسلام آنها را در تقابل با منافع خود می‌دانند و مسئله فلسطین می‌تواند به عنوان یک محور مشترک، ظرفیت همگرایی کشورهای اسلامی را افزایش دهد.

عضو هیأت علمی دانشگاه امام صادق(ع)؛ تصریح کرد: اینکه جهان اسلام با چه رویکردی حرکت کند، اهمیت زیادی دارد. اگر رویکرد ما مبتنی بر وحدت نباشد و جهان اسلام در اولویت قرار نگیرد، شکاف‌های قومی و مذهبی فعال خواهند شد؛ اما اگر کشورهای اسلامی بر اشتراکات خود تمرکز کنند، ظرفیت بسیار بیشتری برای همکاری و مقابله با چالش‌های مشترک خواهند داشت.

آجیلی با اشاره به تفاوت میان مفهوم «جهان اسلام» و ساختار سیاسی کشورهای مسلمان اظهار کرد: امروز دیگر شاهد یک واحد سیاسی تحت عنوان جهان اسلام نیستیم و کشورهای اسلامی در قالب دولت ـ ملت‌های جداگانه فعالیت می‌کنند. همین مسئله موجب شده مفهوم «منافع ملی» در تصمیم‌گیری‌های سیاسی کشورها اهمیت زیادی پیدا کند.

وی ادامه داد: در چنین شرایطی، رهبران سیاسی کشورهای اسلامی ممکن است به جای قرار دادن مسائل جهان اسلام در رأس تصمیم‌گیری‌های خود، منافع ملی کشور خود را در اولویت قرار دهند. طبیعتاً میان کشورها و حتی میان کشورهای همسایه مسلمان نیز اختلافات مختلفی وجود دارد و هنگامی که نگاه صرفاً دولت ـ ملتی حاکم باشد، این اختلافات می‌تواند پررنگ‌تر شود.

منافع ملی یا منافع مشترک جهان اسلام؟

این تحلیلگر مسائل خاورمیانه تأکید کرد: اگر جهان اسلام بخواهد قدرت بیشتری داشته باشد و بر چالش‌های مشترک خود غلبه کند، باید عوامل اختلاف‌زا همچون مسائل قومی و مذهبی را از محور اصلی تصمیم‌گیری خارج کرده یا دست‌کم در اولویت‌های بعدی قرار دهد و در مقابل، مسائل مشترک جهان اسلام را در رأس امور قرار دهد.

وی افزود: وقتی بر مبنای مسائل مشترک حرکت کنیم، ظرفیت بیشتری برای اتحاد در جهان اسلام ایجاد می‌شود و در نتیجه، قدرت کشورهای اسلامی نیز افزایش خواهد یافت.

آجیلی در ادامه با اشاره به نقش قدرت‌های خارجی در تحولات جهان اسلام گفت: به اعتقاد من، کشورهای غربی، به‌ویژه آمریکا و در دوره‌هایی بریتانیا، طی دهه‌ها تلاش کرده‌اند مانع شکل‌گیری یک نگاه یکپارچه و مبتنی بر جهان اسلام شوند؛ زیرا از ظرفیت و قدرت جهان اسلام در صورت اتحاد آگاه هستند.

وی افزود: از این منظر، اختلافات مذهبی میان شیعه و سنی، اختلافات قومی و همچنین اختلافات میان دولت‌ها بر مبنای منافع ملی و مرزهای سیاسی، از جمله عواملی بوده‌اند که به اعتقاد وی می‌توانند مانع شکل‌گیری یک قدرت منسجم در جهان اسلام شوند.

امام خمینی(ره) و تغییر نگاه به جایگاه ایران در جهان اسلام

این استاد دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود درباره اندیشه امام خمینی(ره) در زمینه وحدت اسلامی گفت: یکی از مهم‌ترین سیاست‌هایی که امام خمینی(ره) در ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی اتخاذ کرد، برافراشتن پرچم وحدت جهان اسلام از سوی ایران بود.

آجیلی با اشاره به سابقه روابط میان جوامع مختلف اسلامی اظهار کرد: در گذشته، با توجه به اینکه بخش عمده جهان اسلام را اهل سنت و اقوام عرب تشکیل می‌دادند، ایرانِ عجم و شیعه گاهی به عنوان بخشی جدا از جهان اسلام تلقی می‌شد. به تعبیر وی، رویکرد امام خمینی(ره) تلاش کرد این نگاه را تغییر دهد.

وی افزود: هنگامی که امام خمینی(ره) موضوع وحدت شیعه و سنی و وحدت جهان اسلام را با محوریت مسائل مشترکی مانند فلسطین مطرح کرد، در واقع یک نگاه راهبردی شکل گرفت؛ به این معنا که ایران پس از انقلاب اسلامی خود را بخشی از جهان اسلام تعریف کرد و تلاش کرد روابط خود را نه بر مبنای عرب و عجم یا شیعه و سنی، بلکه بر اساس هویت مشترک اسلامی تنظیم کند.

وحدت اسلامی و شکل‌گیری عمق راهبردی ایران

آجیلی ادامه داد: اگر انقلاب اسلامی در ایران با یک نگاه صرفاً مذهبی و بدون توجه به وحدت جهان اسلام شکل می‌گرفت، طبیعی بود که امکان ایجاد ارتباط و نفوذ فرهنگی و اعتقادی در کشورهای عربی و اهل سنت محدودتر شود.

وی با اشاره به حمایت‌هایی که به گفته او در جریان جنگ اخیر از ایران صورت گرفته است، گفت: اینکه در چنین شرایطی بخش‌هایی از جامعه در لبنان، عراق، یمن و برخی دیگر از کشورهای اسلامی با ایران همراهی نشان می‌دهند، از نگاه من، بخشی از نتیجه همان رویکرد وحدت‌گرایانه است.

این کارشناس مسائل غرب آسیا افزود: حتی در برخی کشورهای شمال آفریقا که هم عرب و هم اهل سنت هستند، حمایت‌هایی از ایران مشاهده شده است. وی همچنین به مواضع برخی شخصیت‌های دینی و سیاسی در کشورهای اسلامی اشاره کرد و آن را نشانه‌ای از وجود نگاه فراملی نسبت به تحولات منطقه دانست.

آجیلی با اشاره به تجربه خود در دوره فعالیت به عنوان رایزن فرهنگی ایران در تونس اظهار کرد: در هفته‌های ابتدایی جنگ اخیر، در دیداری با یکی از رؤسای احزاب سیاسی تونس، وی در تحلیل شرایط منطقه عنوان کرد که ایران آخرین سنگر در برابر تحقق پروژه اسرائیل بزرگ در منطقه است.

وی گفت: فارغ از ارزیابی این دیدگاه، نکته مهم این است که چنین نگاهی نشان می‌دهد تحولات ایران از سوی بخشی از جریان‌های سیاسی و اجتماعی منطقه، صرفاً یک مسئله داخلی یا ملی تلقی نمی‌شود.

وحدت شیعه و سنی؛ ضرورتی برای تداوم همگرایی

این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به مواضع اخیر رهبر جمهوری اسلامی ایران درباره وحدت اسلامی اظهار کرد: در پیام اخیر رهبر انقلاب به مناسبت هفته وحدت، بر این نکته تأکید شده که هر حرکت یا گفتاری که موجب تفرقه میان شیعه و سنی شود، با آرمان‌های انقلاب اسلامی سازگار نیست.

وی افزود: اگر قرار است وحدت جهان اسلام حفظ شود، این مسئله باید در رفتار و گفتار داخلی نیز مورد توجه قرار گیرد. برگزاری برخی مراسم یا طرح برخی سخنان که به مقدسات اهل سنت بی‌احترامی تلقی شود، می‌تواند به روند وحدت آسیب بزند.

آجیلی تصریح کرد: اگر ایران خواهان همراهی جهان اسلام است، باید این واقعیت را در نظر داشته باشد که اکثریت مسلمانان جهان اهل سنت هستند و بخش بزرگی از جهان اسلام نیز از کشورهای عربی تشکیل شده است. بنابراین، رفتار و گفتار در داخل کشور باید به گونه‌ای باشد که زمینه سوءاستفاده جریان‌های تفرقه‌افکن فراهم نشود.

وی در پایان گفت: دشمنان وحدت جهان اسلام می‌توانند از همین اختلافات و بهانه‌ها برای ایجاد شکاف میان مسلمانان استفاده کنند. بنابراین، از نظر وی، تداوم سیاست وحدت جهان اسلام و پرهیز از اقداماتی که به اختلافات مذهبی و قومی دامن می‌زند، یکی از الزامات تقویت جایگاه ایران در جهان اسلام است.

مسلم پرس؛ سیدجوادحسینی، عضو هیات علمی و استاد دانشگاه امام صادق(ع) و کارشناس جریان‌شناسی و تحلیلگر حوزه جهان اسلام، با تأکید بر ظرفیت حج برای تقویت وحدت میان مسلمانان، معتقد است بهره‌گیری مؤثر از این ظرفیت مستلزم عبور از خودکم‌بینی، تقویت اعتمادبه‌نفس جمعی و کاهش وابستگی سیاسی کشورهای اسلامی است. او با اشاره به پیامدهای جنگ غزه و افزایش حساسیت افکار عمومی جهان اسلام نسبت به مسئله فلسطین، ایده شکل‌گیری اتحادیه‌ای از کشورهای مسلمان با حفظ استقلال ملی را از جمله راهکارهای تقویت همکاری‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در جهان اسلام می‌داند.

حج، ظرفیتی راهبردی برای تقویت وحدت جهان اسلام

پرسش: آقای دکتر، با توجه به مباحث مطرح‌شده درباره وحدت جهان اسلام، حج چه جایگاهی در تقویت همگرایی میان کشورهای مسلمان دارد؟ چرا با وجود ظرفیت‌های گسترده این آیین، هنوز نتوانسته‌ایم از تمام توان آن برای نزدیک‌تر شدن جهان اسلام استفاده کنیم؟

حسینی: حج را می‌توان یکی از بزرگ‌ترین کنگره‌های بین‌المللی جهان اسلام دانست؛ رویدادی که از نظر جمعیت، زمان و مکان مشترک، ظرفیت کم‌نظیری برای گردهمایی مسلمانان از کشورهای مختلف فراهم می‌کند. مسلمانان با وجود تفاوت در زبان، ملیت، قومیت و برخی جهت‌گیری‌های فکری و سیاسی، در این مناسک در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.

این ویژگی، حج را به ظرفیتی مهم برای تقویت ارتباطات میان ملت‌های مسلمان و ایجاد زمینه‌های همگرایی تبدیل می‌کند. به اعتقاد من، اگر این ظرفیت به‌درستی شناخته و مدیریت شود، می‌تواند فراتر از یک مناسک عبادی، در تقویت پیوندهای اجتماعی و افزایش شناخت متقابل میان جوامع اسلامی نیز نقش‌آفرین باشد.

با این حال، استفاده از چنین ظرفیتی به فراهم بودن زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نیز نیاز دارد. صرف گردهمایی مسلمانان در یک مکان و زمان مشترک، به‌تنهایی برای تحقق وحدت کافی نیست؛ بلکه باید سازوکارهایی وجود داشته باشد که این هم‌حضوری را به همکاری مؤثر و پایدار تبدیل کند.

خودکم‌بینی و وابستگی سیاسی؛ دو مانع مهم همگرایی اسلامی

پرسش: به نظر شما، مهم‌ترین موانع بهره‌گیری از ظرفیت‌هایی مانند حج و تحقق وحدت در جهان اسلام چیست؟

حسینی: به نظر من، یکی از موانع مهم در این زمینه، ضعف اعتمادبه‌نفس جمعی و نوعی خودکم‌بینی در جهان اسلام است. در کنار آن، تمایل نداشتن بخشی از نخبگان و زمامداران سیاسی به استقلال واقعی و اتکای بیشتر به ظرفیت‌های داخلی کشورهای خود، می‌تواند زمینه مداخله قدرت‌های خارجی در امور کشورهای مسلمان را فراهم کند.

هنگامی که تصمیم‌گیری‌های سیاسی بیش از آنکه بر منافع ملت‌ها و اراده مستقل آنها استوار باشد، تحت تأثیر منافع و خواست قدرت‌های بیرونی قرار گیرد، طبیعی است که امکان شکل‌گیری همکاری‌های مستقل و پایدار در جهان اسلام کاهش پیدا کند.

البته این مسئله را باید در چند سطح بررسی کرد. در سطح زمامداران و مسئولان سیاسی، مسئله استقلال در تصمیم‌گیری و اراده لازم برای همکاری میان کشورهای مسلمان اهمیت دارد. در سطح نخبگان فکری و اجتماعی نیز میزان توجه به ظرفیت‌های جهان اسلام و نقش‌آفرینی در تقویت همگرایی تعیین‌کننده است. در سطح عمومی جامعه هم آگاهی از ظرفیت‌هایی مانند حج و شناخت امکان‌های همکاری میان ملت‌های مسلمان اهمیت دارد.

بنابراین، برای عبور از این موانع، باید هم‌زمان بر تقویت اعتمادبه‌نفس جمعی، افزایش آگاهی عمومی و فراهم کردن زمینه‌های استقلال و همکاری در سطح سیاسی تمرکز کرد.

جنگ غزه و مسئله فلسطین؛ عاملی برای افزایش حساسیت افکار عمومی مسلمانان

پرسش: تحولات اخیر منطقه، به‌ویژه جنگ غزه، چه تأثیری بر نگاه ملت‌های مسلمان به مسئله وحدت و عملکرد دولت‌هایشان داشته است؟

حسینی: تحولات پس از اکتبر و جنگ غزه، به نظر من، در بخشی از جهان اسلام موجب افزایش حساسیت نسبت به مسئله فلسطین و ضرورت مقابله با ظلم و تجاوز شده است. واکنش‌های افکار عمومی مسلمانان به کشتار غیرنظامیان و آنچه در غزه رخ داده، نشان می‌دهد که مسئله فلسطین همچنان جایگاه مهمی در وجدان عمومی جوامع اسلامی دارد.

این تحولات همچنین می‌تواند شکاف میان دیدگاه بخشی از افکار عمومی و رویکرد برخی زمامداران سیاسی را آشکارتر کند. هنگامی که مردم در برابر کشتار و رنج انسانی واکنش نشان می‌دهند، اما عملکرد برخی دولت‌ها با انتظارات آنها همخوانی ندارد، زمینه فاصله گرفتن افکار عمومی از این رویکردهای سیاسی فراهم می‌شود.

از این منظر، تحولات غزه را می‌توان عاملی برای بازاندیشی در روابط سیاسی جهان اسلام و ارزیابی دوباره میزان استقلال تصمیم‌گیری برخی دولت‌ها دانست.

البته تبدیل این حساسیت عمومی به تغییرات پایدار در مناسبات سیاسی، به عوامل مختلفی بستگی دارد. اگر نخبگان سیاسی، روشنفکران و گروه‌های اثرگذار اجتماعی بتوانند با اتکا به اراده مستقل و مطالبات جوامع خود عمل کنند، این تحولات ممکن است در آینده بر فضای سیاسی جهان اسلام نیز تأثیر بگذارد.

الگوی اتحادیه اروپا برای جهان اسلام؛ تجربه‌ای قابل بررسی، نه الگویی بی‌نقص

پرسش: آیا جهان اسلام می‌تواند با عبور از ادعاهای رهبری و قیمومت بر دیگر کشورهای مسلمان، مسیری مشابه فرایند همگرایی کشورهای اروپایی را طی کند و به ساختاری مشترک در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی برسد؟

حسینی: برای پاسخ به این پرسش، ابتدا باید توجه داشت که الگوی اتحادیه اروپا نیز با چالش‌ها و محدودیت‌هایی روبه‌رو بوده است. خروج بریتانیا از این اتحادیه و اختلاف‌نظرهای کشورهای اروپایی درباره برخی مسائل مهم، از جمله جنگ اوکراین و هزینه‌های ناشی از آن، نشان می‌دهد که همگرایی منطقه‌ای فرایندی پیچیده است و حتی در ساختارهایی که سابقه طولانی همکاری دارند، اختلاف منافع می‌تواند مانع تصمیم‌گیری مشترک شود.

از این رو، نمی‌توان اتحادیه اروپا را الگویی بی‌نقص و قابل تکرار در جهان اسلام دانست. با این حال، تجربه آن می‌تواند از این جهت مورد بررسی قرار گیرد که کشورهای مختلف چگونه می‌توانند در عین حفظ هویت و استقلال خود، زمینه‌های همکاری مشترک را گسترش دهند.

به نظر من، مسئله اصلی برای جهان اسلام، دستیابی به سازوکاری است که در آن کشورهای مسلمان بدون تحمیل اراده یک کشور بر دیگران و بدون ادعای قیمومت یا رهبری انحصاری، بتوانند بر اساس منافع مشترک با یکدیگر همکاری کنند.

چنین رویکردی می‌تواند به جای رقابت‌های فرساینده و وابستگی به قدرت‌های بیرونی، زمینه شکل‌گیری همکاری‌های گسترده‌تر را فراهم کند. البته تحقق این هدف به اراده سیاسی، اعتماد متقابل و پذیرش تفاوت‌های موجود میان کشورهای مسلمان نیاز دارد.

کشورهای مشترک‌المنافع اسلامی؛ راهی برای همگرایی با حفظ استقلال ملی

پرسش: با توجه به تفاوت‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی کشورهای مسلمان، چه مدلی می‌تواند زمینه همکاری گسترده‌تر آنها را فراهم کند؟ آیا می‌توان به تشکیل ساختاری مشترک با الهام از تجربه اتحادیه‌های منطقه‌ای امیدوار بود؟

حسینی: به نظر من، ایده شکل‌گیری نوعی کشورهای مشترک‌المنافع اسلامی می‌تواند به‌عنوان یکی از گزینه‌های قابل بررسی مطرح شود. در چنین مدلی، کشورهای مسلمان استقلال سیاسی و مرزهای ملی خود را حفظ می‌کنند، اما در حوزه‌های مختلف منطقه‌ای و بین‌المللی، همکاری‌های گسترده‌تری را در دستور کار قرار می‌دهند.

ضرورتی ندارد که همگرایی به معنای کنار گذاشتن استقلال کشورها یا ایجاد ساختاری متمرکز با قدرت تصمیم‌گیری برتر از دولت‌های ملی باشد. برعکس، می‌توان مدلی را تصور کرد که در آن استقلال داخلی کشورها به رسمیت شناخته شود و در عین حال، سازوکارهای مشترکی برای پیگیری منافع جمعی ایجاد شود.

چنین همکاری‌هایی می‌تواند در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی گسترش پیدا کند و به کشورهای مسلمان امکان دهد از ظرفیت‌های یکدیگر بهتر استفاده کنند.

اهمیت این موضوع زمانی روشن‌تر می‌شود که وضعیت برخی کشورهای منطقه، از جمله فلسطین، سوریه، مصر، تونس و لیبی، و چالش‌های سیاسی و اجتماعی آنها را در نظر بگیریم. مسائل این کشورها و سایر جوامع مسلمان، هرکدام پیچیدگی‌های خاص خود را دارند؛ اما گسترش همکاری میان کشورهای اسلامی می‌تواند زمینه‌ای برای گفت‌وگو، هماهنگی و استفاده از ظرفیت‌های مشترک فراهم کند.

به اعتقاد من، ایده کشورهای مشترک‌المنافع اسلامی می‌تواند در گام نخست به آزادسازی ظرفیت‌های موجود در جهان اسلام کمک کند؛ ظرفیت‌هایی که در صورت وجود اراده سیاسی، اعتماد متقابل و برنامه‌ریزی مشترک، امکان بهره‌برداری مؤثرتر از آنها فراهم خواهد شد.